Depremleri okumak: büyüklük, derinlik ve fay hatları
Bu sayfanın üstündeki harita ve liste, Türkiye ve çevresinde kaydedilen son depremleri birkaç dakikada bir yenilenerek gösterir. Her satırda tarih ve saat, yer, büyüklük ve derinlik bulunur. Bu dört bilgi birlikte okunmalıdır: aynı büyüklükteki iki deprem, derinliğine ve yerleşim yerlerine uzaklığına göre bambaşka hissedilebilir. Aşağıdaki bölümler listedeki sayıların nasıl okunacağını, Kandilli ile AFAD verilerinin neden zaman zaman ayrıştığını ve artçı sarsıntıların ne anlama geldiğini anlatıyor; sonda da deprem anı ve öncesi için pratik bilgiler var.
Deprem büyüklüğü ne anlatır?
Büyüklük, depremde açığa çıkan enerjinin ölçüsüdür ve logaritmik bir ölçekle ifade edilir. Bu, sayıların düz bir çizgide artmadığı anlamına gelir. Büyüklükteki bir birimlik artış, sismograflarda kaydedilen dalga genliğinde yaklaşık 10 kat, açığa çıkan enerjide ise yaklaşık 32 kat artışa karşılık gelir. Yani 5 büyüklüğündeki bir deprem, 4 büyüklüğündekinden biraz değil, kat kat güçlüdür. İki birimlik fark enerjide yaklaşık bin kata ulaşır. Listede 3 ile 4 arasındaki depremleri sık görmeniz bu yüzden şaşırtıcı değildir: küçük depremler büyüklerden çok daha sık yaşanır ve çoğu yalnızca cihazlarca kaydedilir. Büyüklük depremin kendisine aittir ve tektir; şiddet ise belli bir noktada sarsıntının nasıl hissedildiğini ve ne kadar hasar verdiğini anlatır, yerden yere değişir.
ML ve Mw: listedeki harfler ne demek?
Büyüklüğün yanında görülen kısaltmalar hesaplama yöntemini gösterir. ML, yerel büyüklük demektir. Sismograflarda kaydedilen en büyük dalga genliğinden hızlıca hesaplanır ve küçük, orta depremler için pratik bir yöntemdir. Ancak büyük depremlerde ölçek doygunluğa ulaşır, yani deprem ne kadar büyürse büyüsün ML değeri gerçeği yansıtmakta zorlanır. Mw, moment büyüklüğüdür. Fayın ne kadar alanda kırıldığını ve ne kadar kaydığını hesaba katan sismik momentten türetilir. Hesaplaması biraz daha zaman alır ama büyük depremlerin gücünü en doğru veren yöntem budur. Bu yüzden bir depremin ilk açıklanan değeri ML olabilir, sonradan Mw ile güncellenebilir. Listede aynı depreme ait değerin birkaç dakika içinde değişmesi çoğu zaman bu güncellemeden kaynaklanır.
Derinlik neden bu kadar önemli?
Derinlik, depremin yerin altında başladığı noktanın yüzeye uzaklığıdır ve kilometre olarak verilir. Türkiye'deki depremlerin büyük çoğunluğu sığ depremlerdir, yani yer kabuğunun üst kesimlerinde, çoğunlukla birkaç kilometre ile birkaç on kilometre arasında meydana gelir. Sığ depremlerde enerji yüzeye daha kısa yoldan ulaşır. Bu nedenle sarsıntı merkez üssü çevresinde daha güçlü hissedilir ve hissedilen alan genişleyebilir. Daha derin depremlerde dalgalar yüzeye ulaşana kadar enerjinin bir kısmı söner, sarsıntı daha yumuşak ama bazen daha geniş bir bölgede hafifçe hissedilir. Listeyi okurken büyüklüğe ek olarak derinliğe ve depremin bir yerleşim yerine ne kadar yakın olduğuna bakmak, ne kadar hissedildiğini anlamanın en iyi yoludur. Zeminin yapısı da etkilidir: yumuşak, dolgu zeminlerde sarsıntı sağlam kaya zemine göre daha belirgin olabilir.
Kandilli ile AFAD neden farklı sonuç veriyor?
Türkiye'de depremleri izleyen iki temel kaynak vardır. Boğaziçi Üniversitesi Kandilli Rasathanesi ve Deprem Araştırma Enstitüsü köklü bir bilimsel kurumdur. AFAD, yani Afet ve Acil Durum Yönetimi Başkanlığı ise resmî kurumdur. İki kurum ayrı istasyon ağlarıyla ölçüm yapar ve verilerini kendi yöntemleriyle işler. Kullanılan istasyonlar, hız modelleri ve büyüklük hesaplama yöntemleri farklı olduğundan aynı deprem için büyüklük değerleri birkaç onda bir, konum ve derinlik bilgileri de bir miktar farklı çıkabilir. Bu bir hata değil, ölçüm biliminin doğal sonucudur. İlk dakikalarda verilen otomatik çözümler de daha sonra uzmanlarca gözden geçirilip güncellenebilir. Hasar tespiti, yardım ve yönlendirme gibi konularda esas alınan resmî açıklama AFAD'dan gelir.
Türkiye'nin fay hatları ve listede sık görülen bölgeler
Türkiye, Avrasya, Arap ve Afrika levhalarının etkileşim alanında yer aldığı için depremlerin sık yaşandığı bir ülkedir. En bilinen yapı, doğuda Karlıova civarından batıda Marmara'ya kadar uzanan Kuzey Anadolu Fay Hattı'dır. Doğu Anadolu Fay Hattı ise güneydoğuda, Arap levhasının hareketiyle ilişkili olarak uzanır. Batı Anadolu ve Ege'de yer kabuğu gerilerek açılır; bu bölgede çok sayıda fay ve çöküntü havzası bulunur, bu yüzden Ege kıyıları ve açıkları listede sıkça görünür. Bunların dışında da ülkenin pek çok yerinde aktif faylar vardır. Listede belirli bölgelerin tekrar tekrar görünmesi, o bölgelerin tektonik olarak hareketli olduğunu gösterir; küçük depremlerin sıklığı tek başına yakında büyük bir deprem olacağı anlamına gelmez.
Artçı sarsıntılar ne zamana kadar sürer?
Orta ve büyük bir depremden sonra aynı bölgede daha küçük depremlerin devam etmesi olağandır. Bunlara artçı sarsıntı denir ve fayın yeni dengesine oturması sürecinin parçasıdır. Artçılar genellikle ana depremden hemen sonra sık ve görece güçlü olur, zaman geçtikçe hem sayıları hem de büyüklükleri azalır. Büyük depremlerin ardından artçılar haftalar, hatta aylar boyunca hissedilebilir. Ana depremde hasar görmüş binalar artçılarla daha fazla zarar görebileceğinden, hasarlı yapılara uzman incelemesi olmadan girmemek gerekir. Listede bir bölgede art arda çok sayıda deprem görmek bu nedenle çoğu zaman bir artçı dizisini gösterir. Bir deprem dizisinin nasıl seyredeceğini önceden bilmek mümkün değildir; güncel durumu öğrenmenin en sağlıklı yolu resmî kurumların açıklamalarını izlemektir.
Deprem anında ne yapmalı?
Sarsıntı başladığında temel kural Çök, Kapan, Tutun'dur. Sağlam bir masa ya da mobilyanın yanına çökün, başınızı ve boynunuzu kollarınızla koruyun, sarsıntı geçene kadar tutunduğunuz yerde kalın. Pencerelerden, camlı yüzeylerden, devrilebilecek dolap ve raflardan uzak durun. Sarsıntı sürerken koşarak dışarı çıkmaya çalışmayın; merdivenler ve asansörler bu anda en tehlikeli yerler arasındadır, asansör kesinlikle kullanılmamalıdır. Dışarıdaysanız binalardan, elektrik direklerinden, ağaçlardan ve tabelalardan uzak, açık bir alana geçin. Araç kullanıyorsanız köprü, üst geçit ve binalardan uzak güvenli bir yerde durun ve araçta bekleyin. Sarsıntı bittikten sonra gaz, elektrik ve su vanalarını kontrol edin, hasarlı binayı dikkatle terk edin ve resmî duyuruları izleyin.
Deprem öncesi hazırlık: çanta, buluşma noktası, sabitleme
Hazırlık, deprem anındaki davranış kadar önemlidir. Evde kolayca ulaşılabilecek bir yerde deprem çantası bulundurun: su, uzun ömürlü yiyecek, el feneri, yedek pil, düdük, ilk yardım malzemeleri, düzenli kullanılan ilaçlar, kişisel belgelerin kopyaları ve mevsime uygun giysi temel içeriği oluşturur. Çantadaki su, yiyecek ve ilaçları belirli aralıklarla yenileyin. Aile üyeleriyle deprem sonrası buluşacağınız bir nokta belirleyin ve iletişim kesilirse kime haber verileceğini önceden konuşun. Yaşadığınız yerin toplanma alanını öğrenin. Dolap, kitaplık ve ağır eşyaları duvara sabitleyin, ağır nesneleri üst raflardan alın, yatağın yanına devrilebilecek eşya koymayın. Binanızın depreme dayanıklılığından emin değilseniz uzman incelemesi yaptırmak, alınabilecek en etkili önlemdir.
Deprem hakkında sık sorulan sorular
Son deprem nerede oldu? Bu sayfanın üstündeki canlı liste ve harita birkaç dakikada bir yenilenir. En yeni deprem listenin en başında yer alır; yeri, saati, büyüklüğü ve derinliği aynı satırda görünür. Haritada da depremin konumunu bölgesiyle birlikte görebilirsiniz.
Kandilli mi AFAD mı, hangisine bakmalıyım? İkisine de bakabilirsiniz. İki kurum aynı depremi ayrı istasyon ağlarıyla ve farklı hesaplama yöntemleriyle ölçtüğü için büyüklük birkaç onda bir, konum ve derinlik de biraz farklı çıkabilir; bu bir hata sayılmaz. Hasar tespiti, yardım ve yönlendirme gibi konularda esas alınan resmî açıklama AFAD'dan gelir.
4 büyüklüğündeki deprem hissedilir mi? Çoğu zaman evet. 4 civarındaki sığ bir deprem, merkez üssüne yakın yerleşimlerde özellikle evdeki ve üst katlardaki kişilerce hissedilir; eşyalar sallanabilir, kapı ve pencereler tıkırdayabilir. Genellikle hasar beklenmez. Derinlik arttıkça ve merkezden uzaklaştıkça hissedilme azalır.
Büyüklükte bir birim fark ne kadar fark eder? Büyüklük ölçeği logaritmiktir. Bir birimlik artış, açığa çıkan enerjide yaklaşık 32 kat artış demektir. Bu yüzden 5 büyüklüğündeki bir deprem, 4 büyüklüğündekinden çok daha güçlüdür.
Depremin derinliği neyi değiştirir? Sığ depremlerde enerji yüzeye daha kısa yoldan ulaştığı için sarsıntı merkez üssü çevresinde daha güçlü hissedilir ve geniş bir alana yayılabilir. Derin depremlerde ise sarsıntı yüzeye ulaşana kadar zayıflar. Türkiye'deki depremlerin çoğu sığdır.
Bir depremden sonra artçılar normal mi? Evet. Orta ve büyük depremlerden sonra aynı bölgede daha küçük depremlerin sürmesi olağandır. Artçılar zamanla seyrekleşir ve küçülür. Hasarlı binalar artçılarla daha fazla zarar görebileceğinden, bu binalara uzman incelemesi olmadan girilmemelidir.
Deprem anında dışarı koşmalı mıyım? Hayır. Sarsıntı sırasında koşmak, merdiven ve asansör kullanmak yaralanma riskini artırır. Bulunduğunuz yerde Çök, Kapan, Tutun hareketini yapın, sarsıntı bitince binayı dikkatle terk edin. Dışarıdaysanız binalardan ve direklerden uzak, açık bir alana geçin.
Deprem çantasında neler olmalı? Temelde su ve uzun ömürlü yiyecek, el feneri ile yedek pil, düdük, ilk yardım malzemeleri ve düzenli kullandığınız ilaçlar yer almalı. Kimlik ve önemli belgelerin kopyalarını, mevsime uygun bir kat giysiyi de ekleyin. Son kullanma tarihi olan her şeyi belirli aralıklarla kontrol edip yenilemek, çantayı ihtiyaç anında işe yarar tutar.