Bulgar mutfağının en bilinen üç yemeği шопска салата (şópska saláta), баница (bánitsa) ve таратор (taratór): beyaz peynirli salata, yufkalı peynirli börek ve soğuk yoğurt çorbası. Bu derste Bulgarca yemek isimlerini, banitsa tarifini Bulgarca adımlarla, “afiyet olsun” ve “şerefe” demeyi, birini yemeğe davet etmeyi öğreneceksin. Sofradaki kelimelerin bir kısmını zaten biliyorsun, çünkü Türkçeden geçmiş. Her Bulgarca kelimenin yanında parantezde Türkçe okunuşu var, vurgulu hece işaretli. Kiril harflerini okurken zorlanırsan Bulgar alfabesi dersine dön.
BÖLÜM 1 · BULGAR SOFRASI
1. Bulgar mutfağı: шопска салата (şópska saláta), таратор (taratór) ve sofranın klasikleri
Bulgar mutfağı Balkan mutfağının bir kolu; yoğurtla beyaz peynir neredeyse her öğünde masada. Sofra çoğu zaman bir salatayla açılır. Yazın sıcak günlerde таратор (taratór) içilir: yoğurtlu, salatalıklı, cevizli soğuk bir çorba, bizim cacığın kardeşi. Ekmeğe лютеница (lyútenitsa) sürülür, közlenmiş biber ve domatesten yapılan kırmızı bir ezme. Bulgar yoğurdu кисело мляко (kíselo mlyáko) ayrı bir gurur konusu: yoğurdu mayalayan bakterilerden biri Lactobacillus bulgaricus adını Bulgaristan’dan alır. Kartlar menüde ilk göreceğin adları topluyor.
- шопска салата şópska saláta şopska salatası
- таратор taratór soğuk yoğurt çorbası
- баница bánitsa yufkalı peynirli börek
- кебапче kebápçe uzun ızgara kıyma köftesi
- мусака musaká patatesli kıymalı fırın yemeği
- лютеница lyútenitsa közlenmiş biber ve domates ezmesi
- кисело мляко kíselo mlyáko yoğurt (kelime kelime “ekşi süt”)
- сирене sírene beyaz peynir
Шопска салата (şópska saláta): Bulgar salatasının malzemeleri
Şopska salatası Bulgar bayrağının renklerini taşır derler: beyaz peynir, yeşil salatalıkla biber, kırmızı domates. Adını Sofya çevresinde yaşayan шопи (şópi) denen yöre halkından alır. Sebzeler iri doğranır, üstüne сирене (sírene) kar gibi bolca rendelenir. Türkiye’deki çoban salatasına çok benzer; farkı, salatayı neredeyse örten bu beyaz peynir tabakası. Bulgar lokantalarında bu salata ракия (rakíya, meyve rakısı) ile birlikte yemeğin başında söylenir. Kartlardaki sebze adları pazarda da en sık duyacağın kelimeler, hepsini birlikte öğren.
- домати domáti domatesler
- краставици krástavitsi salatalıklar
- чушки çúşki biberler
- лук lúk soğan

2. Bulgarca yemek isimleri: Türkçeden geçen кюфте (kyufté), сарми (sarmí) ve баклава (baklavá)
Osmanlı döneminden kalma pek çok Türkçe kelime Bulgar mutfağında hâlâ yaşıyor. Menüde кюфте (kyufté) ya da гювеч (gyuvéç) görürsen ne geleceğini bilirsin. Anlam bazen kayar. Bulgarlar кебапче (kebápçe) derken şiş kebabı değil, baharatlı kıymadan yapılmış uzun bir ızgara çubuğunu kastediyor. Мусака (musaká) da bizdeki patlıcanlı musakka değil; patates ve kıymayla fırında yapılır, üstüne yoğurtlu bir sos dökülür. Чорба (çorbá) her türlü çorbanın adı, шкембе чорба (şkembé çorbá) ise işkembe çorbası.
- кюфте kyufté köfte
- сарми sarmí sarma (lahana ya da asma yaprağı)
- гювеч gyuvéç güveç
- шкембе чорба şkembé çorbá işkembe çorbası
- айрян ayryán ayran
- боза bozá boza
- баклава baklavá baklava
- халва halvá helva
Türkçe köprüsü: Bulgarcada ö ve ü harfleri yok; Türkçeden geçen kelimelerde bu seslerin yerini çoğu zaman ю (yu) alır. Bu yüzden köfte кюфте (kyufté), güveç гювеч (gyuvéç) olur.
BÖLÜM 2 · BANİTSA TARİFİ
3. Banitsa tarifi: баница (bánitsa) için malzemeler ve miktarlar
Banitsa Bulgaristan’ın kahvaltı böreği. Fırından çıkan bir tepsi banitsa sabah fırınlarda sıra yaptırır, yanında çoğu zaman айрян (ayryán) ya da боза (bozá) içilir. Temeli dört şey: кори (korí, yufkalar), яйца (yaytsá, yumurtalar), сирене (sírene, beyaz peynir) ve кисело мляко (kíselo mlyáko, yoğurt). Rumeli göçmeni ailelerde bu böreğe baniçka denir; kelime Bulgarcadaki баничка (bániçka) küçültme biçiminden gelir ve tek kişilik küçük börek demek. Aşağıdaki malzeme listesi bir orta boy tepsi, yani altı ile sekiz kişi içindir.
- един пакет кори edín pakét korí bir paket yufka (400 gram)
- четири яйца çétiri yaytsá dört yumurta
- 400 грама сирене çétiristotin gráma sírene 400 gram beyaz peynir
- една чаша кисело мляко edná çáşa kíselo mlyáko bir bardak yoğurt
- половин чаша олио polovín çáşa ólio yarım bardak sıvı yağ
- една лъжичка сода edná lıjíçka sóda bir çay kaşığı karbonat
Bulgarca miktar kelimeleri: малко (málko), чаша (çáşa), лъжица (lıjítsa)
Türkçede “bir bardak süt” deriz, ölçü ile madde arasına ek girmez. Bulgarcada da aynısı: една чаша вода (edná çáşa vodá), bir bardak su. Fark: “bir” cinsiyete uyar. Чаша (çáşa) dişil olduğu için една (edná) alır, пакет (pakét) eril olduğu için един (edín) alır; cinsiyeti Bulgarca isimlerde cinsiyet dersinde görmüştün. Малко (málko) hem “az” hem “biraz” demek: малко сол (málko sól), biraz tuz. “Yarım” için половин (polovín) sayının yerine geçer ve kelimenin önüne gelir.
- малко málko az, biraz
- много mnógo çok
- чаша çáşa bardak
- лъжица lıjítsa kaşık
- лъжичка lıjíçka çay kaşığı
- щипка сол ştípka sól bir tutam tuz
- половин polovín yarım
4. Bulgar böreği tarifi adım adım: çırp, ufala, pişir
Bulgarca tarifler emir kipiyle yazılır, tıpkı Türkçedeki “çırp, ekle, pişir” gibi. Emir kipinin kuralını ileride ayrıca göreceğiz; şimdilik kartlardaki fiilleri kalıp olarak öğren. Hepsi “sen” biçiminde ve çoğunda vurgu son hecede: печи (peçí), pişir. Яйцата (yaytsáta) “yumurtaları” demek; sondaki ‑та (ta) belirlilik eki, Bulgarca işaret zamirleri dersinde gördüğün “bu, şu” mantığına yakın bir “o belli şey” anlamı katar. Adımları sırayla oku; her satır tarifin bir adımı, son satırda fırının ısısı ve süresi var.
- Разбий яйцата с киселото мляко. razbíy yaytsáta s kíseloto mlyáko. Yumurtaları yoğurtla çırp.
- Добави содата и олиото. dobávi sódata i ólioto. Karbonatı ve yağı ekle.
- Натроши сиренето. natroşí síreneto. Peyniri ufala.
- Смеси всичко. smési fsíçko. Hepsini karıştır.
- Намажи тавата с олио. namají taváta s ólio. Tepsiyi yağla.
- Сложи кора и малко от сместа. slojí korá i málko ot smésta. Bir yufka koy, üstüne biraz harç.
- Повтори до края. povtorí do kráya. Sonuna kadar tekrarla.
- Печи 40 минути на 200 градуса. peçí çetirídeset minúti na dvésta gradúsa. 200 derecede 40 dakika pişir.

Yılbaşı banitsası: късмети (kısméti) ile kısmet çekmek
Yılbaşı gecesi birçok Bulgar evinde banitsanın katları arasına küçük kâğıtlar konur: късмети (kısméti). Tekili късмет (kısmét), Türkçedeki “kısmet” kelimesinin ta kendisi. Her kâğıtta bir dilek yazar: sağlık, yolculuk, aşk ya da yeni bir iş. Kâğıtlar ıslanmasın diye folyoya sarılır, sonra yufkaların arasına gizlenir. Gece yarısı börek dilimlenir, herkes kendi dilimindeki kâğıdı açıp yüksek sesle okur. Masada o gece Честита Нова година! (çestíta nóva godína!), yani “Mutlu yıllar!” sözü de eksik olmaz.
BÖLÜM 3 · DAVET VE SOFRA
5. Bulgarca afiyet olsun: Добър апетит! (dobır apetít!) ve sofra cümleleri
Yemeğe başlarken Добър апетит! (dobır apetít!) dersin; kelime kelime “iyi iştah”. Ev sahibi ise misafirine Да ти е сладко! (da ti e sládko!) der, yani “tatlı olsun”. Birden çok kişiye ya da büyüğüne söylerken ти (ti) yerine ви (vi) gelir: Да ви е сладко! (da vi e sládko!). Yemeği beğendiğini Много е вкусно! (mnógo e fkúsno!) ile söylersin. Okunuşa dikkat: вкусно (fkúsno) kelimesinde в (v) harfi к (k) önünde f gibi çıkar. Ev sahibi tabak boşalınca hemen ikinci porsiyonu sorar.
- Добър апетит! dobır apetít! Afiyet olsun! (yemeğe başlarken)
- Да ти е сладко! da ti e sládko! Afiyet olsun! (ev sahibi, sana)
- Да ви е сладко! da vi e sládko! Afiyet olsun! (size)
- Много е вкусно! mnógo e fkúsno! Çok lezzetli!
- Искаш ли още? ískaş li óşte? Biraz daha ister misin?
- Още малко, моля. óşte málko, mólya. Biraz daha, lütfen.
- Благодаря, сит съм. blagodaryá, sít sım. Teşekkürler, doydum.
Bulgarca doydum: Сит съм (sít sım), kadın söylerken сита съм (síta sım)
“Doydum” Türkçede herkes için aynıdır, Bulgarcada ise söyleyenin cinsiyetine göre değişir. Сит (sít) “tok” demek ve bir sıfat; sıfat da isim gibi dişilde ‑а (a) alır. Erkek Сит съм (sít sım), kadın Сита съм (síta sım) der. Съм (sım) burada Türkçedeki “‑im” ekinin işini görür: “tokum”. Acıktığını söylerken de aynı kural geçerli: erkek гладен съм (gláden sım), kadın гладна съм (gládna sım). Kural: konuşan kadınsa sıfat ‑а (a) alır; гладен (gláden) gibi kelimelerde aradaki е (e) de düşer.
- Сит съм. sít sım. Doydum. (erkek)
- Сита съм. síta sım. Doydum. (kadın)
- Гладен съм. gláden sım. Acıktım. (erkek)
- Гладна съм. gládna sım. Acıktım. (kadın)
6. Bulgarca şerefe ve davet: Наздраве! (nazdráve!), хайде да (háyde da) ve нека (néka)
Kadeh kaldırırken Наздраве! (nazdráve!) dersin; bu kelimeyi Bulgar isimleri dersindeki isim günü sofrasında görmüştün. Kelime kelime “sağlığa” demek ve biri hapşırdığında da söylenir, Türkçedeki “Çok yaşa” gibi. Kadeh tokuşturulurken karşındakinin gözüne bakmak adettir. Birini yemeğe çağırmak için хайде да (háyde da) kalıbı kullanılır. Хайде (háyde) Türkçedeki “haydi”nin aynısı. Arkasından да (da) ve çekimli bir fiil gelir, davette çoğu zaman “biz” biçimi: Хайде да ядем! (háyde da yadém!), haydi yiyelim. Daha yumuşak bir öneri için нека (néka) gelir.
- Наздраве! nazdráve! Şerefe! (ayrıca: Çok yaşa!)
- Хайде да ядем! háyde da yadém! Haydi yiyelim!
- Хайде да хапнем баница! háyde da hápnem bánitsa! Haydi biraz banitsa yiyelim!
- Нека да опитаме. néka da opítame. Bir tadına bakalım.
- Заповядай на вечеря! zapovyáday na veçérya! Akşam yemeğine buyur!
- Ела у нас в неделя. elá u nás v nedélya. Pazar günü bize gel.
Хайде да (háyde da) ile нека (néka) farkı
Хайде да (háyde da) karşındakini birlikte bir işe çağırır; enerjik ve samimidir. Нека (néka) daha yumuşaktır, bir öneri ya da izin isteği taşır: Нека да опитаме (néka da opítame), “bir deneyelim”; Нека те черпя (néka te çérpya), “izin ver, ben ısmarlayayım”. Türkçedeki “haydi” ile “bırak da” arasındaki fark gibi düşün. İki kalıpta da arkadan çekimli bir fiil gelir; нека (néka) sonrasında да (da) düşebilir, araya те (te) gibi kısa bir zamir de girebilir. Türkçe “‑elim” ekini fiile yapıştırır, Bulgarca ise fiili çekip önüne bu kalıbı koyar.

7. Bulgarca yemek daveti diyaloğu: Sezgin, Mila’nın evinde banitsa yiyor
Sivaslı Sezgin Filibe’de (Plovdiv) kalıyor. Bulgarlar bu şehre Пловдив (plóvdif) der, biz Türkler Filibe deriz; levhada Plovdiv görürsün. Mila onu pazar kahvaltısına çağırıyor, masada sıcak banitsa ve ayran var. Diyalog kurgudur: ilk üç satır cumartesi telefonda, gerisi pazar sabahı sofrada geçiyor. Mila davet kalıplarını, Sezgin sofra kalıplarını kullanıyor.
Mila
Сезгин, ела у нас в неделя. Мама прави баница.
sezgín, elá u nás v nedélya. máma právi bánitsa.
Sezgin, pazar günü bize gel. Annem banitsa yapıyor.
Sezgin
С удоволствие! Да донеса ли нещо?
s udovólstvie! da donesá li néşto?
Memnuniyetle! Bir şey getireyim mi?
Mila
Не, само ела гладен!
ne, sámo elá gláden!
Hayır, sen sadece aç gel!
Mila
Заповядай! Хайде да ядем.
zapovyáday! háyde da yadém.
Buyur! Haydi yiyelim.
Sezgin
Добър апетит!
dobır apetít!
Afiyet olsun!
Mila
Да ти е сладко! Искаш ли айрян?
da ti e sládko! ískaş li ayryán?
Afiyet olsun! Ayran ister misin?
Sezgin
Да, малко, моля. Баницата е много вкусна!
da, málko, mólya. bánitsata e mnógo fkúsna!
Evet, biraz, lütfen. Banitsa çok lezzetli!
Mila
Искаш ли още?
ískaş li óşte?
Biraz daha ister misin?
Sezgin
Благодаря, сит съм. Всичко беше много вкусно!
blagodaryá, sít sım. fsíçko béşe mnógo fkúsno!
Teşekkürler, doydum. Her şey çok lezzetliydi!
Sezgin banitsayı överken вкусна (fkúsna) dedi, çünkü баница (bánitsa) dişil bir kelime ve sıfat ona uyar. Son cümlede ise “her şey” anlamındaki всичко (fsíçko) nötr olduğu için вкусно (fkúsno) geldi. Mila da Sezgin’e гладен (gláden) dedi, çünkü konuştuğu kişi erkek.
8. Bulgar mutfağı testi: 10 soruda kendini sına
On soruyla dersi tekrar et: yemek isimleri, tarif adımları, miktarlar, sofra cümleleri karışık sırayla geliyor. Bir şık seç; doğru cevap işaretlenir, altında kısa bir açıklama açılır. Yanıldığın soruda ilgili bölüme dön, cümleyi bir kez sesli oku ve soruya sonra yeniden bak.
-
Шопска салата (şópska saláta) yapılırken salatanın üstüne bolca ne rendelenir?
- Kaşar peyniri
- Beyaz peynir
- Ceviz
Cevap
Üstü сирене (sírene, beyaz peynir) ile kaplanır.
-
Таратор (taratór) nasıl bir yemektir?
- Soğuk yoğurt çorbası
- Izgara köfte
- Şerbetli tatlı
Cevap
Yoğurtlu, salatalıklı soğuk bir çorba.
-
Bulgaristan’da кебапче (kebápçe) sipariş edersen önüne ne gelir?
- Şiş kebabı
- Kıymadan uzun ızgara köfte
- Et suyu çorbası
Cevap
Baharatlı kıymadan uzun bir ızgara çubuğu.
-
“Bir bardak yoğurt” hangisidir?
- един чаша кисело мляко (edín çáşa kíselo mlyáko)
- една лъжица кисело мляко (edná lıjítsa kíselo mlyáko)
- една чаша кисело мляко (edná çáşa kíselo mlyáko)
Cevap
Чаша (çáşa) dişil, една (edná) alır.
-
Tarifte Печи (peçí) yazıyorsa ne yapacaksın?
- Pişireceksin
- Karıştıracaksın
- Ufalayacaksın
Cevap
Печи (peçí) “pişir” demek.
-
Ev sahibi misafirine “afiyet olsun” derken ne der?
- Наздраве! (nazdráve!)
- Сит съм. (sít sım.)
- Да ти е сладко! (da ti e sládko!)
Cevap
Kelime kelime “tatlı olsun”.
-
Mila doyduğunu nasıl söyler?
- Сит съм. (sít sım.)
- Сита съм. (síta sım.)
- Гладна съм. (gládna sım.)
Cevap
Mila kadın, sıfat ‑а (a) alır.
-
Biri hapşırınca Bulgarlar ne der?
- Наздраве! (nazdráve!)
- Добър апетит! (dobır apetít!)
- Хайде да ядем! (háyde da yadém!)
Cevap
Hem “Şerefe!” hem “Çok yaşa!” yerine söylenir.
-
Arkadaşını sofraya “Haydi yiyelim!” diye çağırmak istiyorsun. Hangisini söylersin?
- Нека те черпя. (néka te çérpya.)
- Искаш ли още? (ískaş li óşte?)
- Хайде да ядем! (háyde da yadém!)
Cevap
Хайде да (háyde da) birlikte bir işe çağırır.
-
Yılbaşı banitsasına konan късмети (kısméti) nedir?
- Yufka katları
- Dilek yazılı kâğıtlar
- Peynirli harç
Cevap
İçlerinde dilek yazar.
Bulgar mutfağı ve banitsa tarifi hakkında sık sorulan sorular
Bulgar mutfağının en meşhur yemekleri hangileri?
En bilinenleri шопска салата (şópska saláta), баница (bánitsa), таратор (taratór) ve кебапче (kebápçe).
Banitsa (Bulgar böreği) nasıl yapılır?
Dört yumurta bir bardak yoğurtla çırpılır, 400 gram beyaz peynir ufalanıp eklenir. Yufka ile harç tepsiye kat kat dizilir, 200 derecede 40 dakika pişirilir.
Bulgarca afiyet olsun nasıl denir?
Yemeğe başlarken Добър апетит! (dobır apetít!) denir. Ev sahibi ise Да ти е сладко! (da ti e sládko!) der.
Bulgarca şerefe nasıl denir?
Şerefe Bulgarcada Наздраве! (nazdráve!) olur. Aynı kelime biri hapşırdığında “Çok yaşa” yerine de kullanılır.
Sesler: Lingua Libre (Wikimedia Commons), konuşmacı Kiril kovachev, CC BY-SA 4.0 lisansıyla. Kayıtlar MP3 biçimine dönüştürüldü.


Yorum yaz